تبلیغات
طوبی - معنای طوبی در اصطلاح دینی
سه شنبه 8 تیر 1389

معنای طوبی در اصطلاح دینی

   نوشته شده توسط:    نوع مطلب :طوبی ،

معنای طوبی
ائمه اطهار علیهم السلام معیارهای خوشبختی را با الفاظی، همچون «فلاح، سعادت، نجات، فوز و طوبی» بیان نموده اند.
طوبی از ماده «طیب»(2) است و اهل لغت آن را مصدری بر وزن «فعلی»(3) و یا مؤنث «أطیب» (4) دانسته اند. واژه ی مقابل آن «ویل» (5) به معنای «وای و بدا به حال» که اشاره به شدت ناراحتی از کسی است و یا به معنای «چاهی در جهنم» می باشد.

شیخ طوسی، در تفسیر التبیان (6) برای لفظ طوبی معانی مختلفی، همچون:
1. زندگی پاک
2. فرح و چشم روشنی
3. نیکویی
4.چه خوب است.
5. زندگی مورد غطبه
6. زندگی به همراه خیر و کرامت
7. بهشت.
8. درختی در بهشت
9. پاکیزه ترین چیزها
10. خوشا به حال
ذکر کرده و در پایان، همه ی آنها را به هم نزدیک و مربوط دانسته است.
علامه ی طباطبایی در مورد این معانی می فرماید:
«بیشتر این معانی از باب تطبیق بر مصداق است، نه اینکه از ظاهر آیه استفاده شده باشد.» (7) و اما در روایات معصومین علیهم السلام تنها مصداقی که بدان تصریح شده، همان درختی است که در خانه ی بهشتی پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و علی علیه السلام قرار دارد. (8). تفاسیر روایی نیز پس از تفسیر آیه ی 29 سوره ی رعد، به نقل این روایات پرداخته اند.
و لیکن با جمع بندی روایات دیگر و قرار دادن آنها در کنار این روایات درمی یابیم که نمی توان طوبی را تنها به معانی درخت یاد شده دانست؛ چرا که در دسته ای از روایات به یقین طوبی به معنی درخت بهشتی نیست، بلکه با واژه هایی، چون «خوشا به حال» و «خوشا زندگی» سازگارتر است.(9)
علامه ی طباطبایی رحمه الله در مورد این روایات می فرماید:
«در این معنای «درخت بهشتی طوبی»، احادیث بسیاری از طرق شیعه و اهل سنت روایت شده است، و از ظاهر آن برمی آید که در مقام تفسیر آیه نبوده، بلکه ناظر به باطن آیه است. بنابراین حقیقت، معیشت طوبی، همان ولایت خدای سبحان است و علی علیه السلام صاحب آن ولایت و از میان امت پیامبر، او اولین گشاینده ی در آن است، و مؤمنان اهل ولایت، اتباع و پیروان او هستند، و خانه ی او در بهشت نعیم، که بهشت ولایت است با خانه ی رسول خدا صلی الله علیه و آله یکی است و تزاحم و اختلافی میان آن دو نیست.»(10)
در واقع می توان چنین نتیجه گرفت که طوبی یک معنای لغوی و عام (زندگی خوش، خوشا به حال)داشته و یک معنای اصطلاحی و خاص (درخت بهشتی) و می توان گفت معنای اصطلاحی آن از معنای لغوی اخذ شده است.
بدین گونه که عرب برای اینکه بگوید فلان شخص سعادتمند و خوشبخت است، از واژه ی طوبی استفاده می کند، و از آنجا که هر کس در آخرت، از سایه ی درخت رسالت و ولایت نبوی صلی الله علیه و آله و علوی علیه السلام بهره مند شود، انسان خوشبخت و سعادتمندی خواهد بود، برای نام آن درخت نیز از واژه ی طوبی استفاده شده است.
با توجه به تفصیل، در ترجمه ی احادیث، تنها در صورتی واژه ی «طوبی» را به «درخت بهشتی» معنا می کنیم که در لسان معصوم علیه السلام بدان تصریح شده باشد (11) و در روایات دیگر، به تناسب فضای کلام معصوم، یکی از معانی طوبی مانند «خوشا به حال» را می آوریم. (12)
اینک به بیان نمونه هائی از استعمال لفظ طوبی در آیات و روایات می پردازیم:
1- (الذین آمنوا و تطمئن قلوبهم بذکر الله ألا بذکر الله تطمئن القلوب * الذین آمنوا و عملوا الصالحات طوبی لهم و حسن مآب) (13)
(کسانی که ایمان آورده اند و دلهایشان به یاد خدا آرام گیرد؛ بدانیدکه با یاد خداست که دلها آرام می گیرد * کسانی که ایمان آورده اند و کارهای شایسته کرده اند، خوشا به حالشان و نیک باد فرجامشان.)
2- رسول الله صلی الله علیه و آله: طوبی للمؤمن اذا أحسن قبل منه، و اذا أساء غفر له. (14)
خوشا به حال مؤمن، هنگامی که احسان کند از او بپذیرند و هنگامی که بد کند او را ببخشند.
3- رسول الله صلی الله علیه و آله - عن جبرئیل عن اسرافیل فی فضل دعاء الجوشن - : ان الله قال: طوبی لمن آمن بالله و صدق بنبیه و صدق بهذا الدعاء و الثواب، و الویل کل الویل لمن أنکره و جحده و لم یؤمن به. (15)
رسول خدا صلی الله علیه و آله - به نقل از جبرئیل از اسرافیل در بیان فضیلت دعای جوشن (16) - فرمود: خداوند تبارک و تعالی فرموده است: خوشا به حال آن که به خداوند ایمان آورده، و به پیامبر او و این دعا و پاداش آن باور داشته باشد و وای و هزاران وای بر کسی که آن را انکار کرده و دروغ پندارد و به آن ایمان نداشته باشد.
4- الله تبارک و تعالی - فی الصحیفه الرابعه من صحف ادریس النبی علیه السلام - : طوبی لمن آمن به و صدق برسله و کتبه، و وقف عند طاعته و انتهی عن معصیته. (17)
خدواند تبارک و تعالی در چهارمین صحیفه ی ادریس پیامبر علیه السلام فرموده است: خوشا کسی که به خداوند ایمان آورد و پیامبران و کتابهای الهی را باور داشته باشد و در طاعت او پایداری ورزد و به نافرمانی از او پایان دهد.
5- الامام علی علیه السلام: طوبی لمن بوشر قلبه ببرد الیقین. (18)
خوشا به حال آن که قلبش با خنکای یقین همراه باشد.
6- الامام علی علیه السلام: طوبی لمن لم تغم علیه مشتبهات الامور. (19)
خوشا به حال کسی که امور مشتبه او را فرانگیرد.
7- رسول الله صلی الله علیه و آله: أخبرنی ربی قال: ... طوبی لمن خرج من الدنیا علی دینک، و علامته أنه علی دینک، أن یرزقه الله محبتک و محبه أهل بیتک و قلیل منهم إلا فی آخر الزمان. (20)
پروردگارم مرا چنین فرمود: ... خوشا به حال آن که بر دین تو از دنیا برود و نشانه ی اینکه دین تو را پذیرا شده، آن است که خداوند، دوستی تو و دوستی اهل بیت تو را نصیبش می کند و این دسته [ در این زمان ] اندک اند، مگر در آخر الزمان [ که بسیار خواهند بود ].
8- علی بن أسباط عنهم علیه السلام: قال الله تبارک و تعالی لعیسی علیه السلام [ عند ما وصف رسول الله صلی الله علیه و آله فسأله عیسی علیه السلام: إلهی من هو حتی أرضیه ؟ فلک الرضا ]: هو محمد رسول الله إلی الناس کافه، أقربهم منی منزله و أحضرهم (21) شفاعه، طوبی له من نبی، و طوبی لامته إن هم لقونی علی سبیله. (22).
علی بن اسباط از [ یکی از ] معصومان نقل می کند: [ هنگامی که خداوند رسول خدا صلی الله علیه و آله را توصیف می نمود، عیسی علیه السلام پرسید: بار خدایا او کیست که خشنودش سازم تا رضایت تو بدست آید ] خداوند تبارک و تعالی خطاب به عیسی علیه السلام فرمود: او محمد فرستاده ی خدا به سوی تمام مردم است، منزلتش از همه به من نزدیکتر و شفاعتش از همگان بیشتر است، خوشا به حال چنین پیامبری و خوشا به حال امت او اگر در صراط و راه او باشند و به دیدار من آیند.
9- آمنه ام النبی صلی الله علیه و آله: إنه لما أخذنی الطلق و اشتد بی الأمر سمعت جلبه (23) و کاملا لایشبه کلام الآدمیین [یقول]: ... فی أمان الله و حفظه و کلاءته (24)، و قد حشوت قلبک إیمانا و علما و حلما و یقینا و حکما و أنت خیر البشر، طوبی لمن اتبعک و ویل لمن تخلف عنک (25)
آمنه مادر پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله می فرماید: وقتی که درد زایمان وجودم را فراگرفت و کار برایم دشوار شد، زمزمه هایی شنیدم که شباهتی به صدای آدمیان نداشت [ که می گفت: ای نوزاد ] در أمان و حفظ و حراست خداوند باشی، همانا قلبت را از ایمان و دانش و بردباری و یقین و خرد لبریز ساختم، تو بهترین انسانهائی، خوشا به حال آنان که از تو پیروی کنند و بدا به حال آنان که از تو رویگردان باشند.
11- رسول الله صلی الله علیه و آله: طوبی لمن رآنی و آمن بی، طوبی ثم طوبی - یقولها سبع مرات - لمن لم یرنی و آمن بی. (26)
خوشا به حال آن که مرا دید و به من ایمان آورد و خوشا و خوشا - و آن را هفت بار تکرارکرد - به حال آنان که مرا ندیدند و به من ایمان آوردند.
12- قیل یا رسول الله، أرایت من آمن بک و لم یرک، و صدقک و لم یرک، ماذا لهم ؟ قال صلی الله علیه و آله: طوبی لهم - مرتین - اولئک منا و اولئک معنا. (27)
به رسول خدا صلی الله علیه و آله گفته شد: ای پیامبر خدا آیا می شناسی کسی را که شما را ندیده و به شما ایمان آورده باشد و شما را ندیده و تصدیقتان کرده باشد. [ای رسول خدا ]چه سودی برای آنان است ؟ حضرت صلی الله علیه و آله فرمود: خوشا به حال ایشان، خوشا به حال ایشان، آنان از ما و همراه ما هستند.
13- رسول الله صلی الله علیه و آله - عندما قبل ما بین عینی علی علیه السلام - : یا أباالحسن، أنت عضو من أعضائی، تزول حیث زلت، و إن لک فی الجنه درجه و هی درجه الوسیله، فطوبی لک و لشیعتک من بعدک. (28).
هنگامی که رسول خدا صلی الله علیه و آله بین دو چشم علی علیه السلام را بوسید فرمود:
اباالحسن ! تو عضوی از اندام من هستی، اگر من لغزش کردم تو هم لغزش می کنی، برای تو در بهشت درجه ای به نام درجه الوسیله است، خوشا به حال تو و شیعیانت که پس از تو می آیند.
14- الإمام علی علیه السلام: الناس ثلاثه أصناف، صنف بین بنورنا، و صنف یأکلون بنا، و صنف اهتدوا بنا و اقتدوا بأمرنا و هم أقل الأصناف، اولئک الشیعه النجباء الحکماء، و العلماء الفقهاء، و الأتقیاء الأسخیاء، طوبی لهم و حسن مآب. (29)
مردم سه گروه اند: دسته ای بواسطه ما معروف و مشهور شده اند، دسته ای ما را وسیله آب و نان خود قرار داده اند، و دسته ای به وسیله ما هدایت شده اند و پیرو ما هستند و اینان از همه کمترند، آنان شیعیانی نجیب، حکیم، دانشمند، فقیه، پرهیزگار و بخشنده هستند، خوشا به حالشان و نیکو سرانجامی دارند.
15- رسول الله صلی الله علیه و آله طوبی لمن تمسک بولایه علی علیه السلام من بعدی حتی یموت و یلقانی و أنا عنه راض (30).
خوشا بر آن که پس از من به ولایت علی علیه السلام چنگ زند تا آن که مرگش فرارسد و مرا در حالی ملاقات کند، که از او راضی و خشنودم.
16- رسول الله صلی الله علیه و آله: لما اسری بی إلی السماء، و انتهیت إلی سدره المنتهی... فسمعت منادیا ینادی من عند ربی: محمد خیر الأنبیاء، و أمیرالمؤمنین علی خیر الأولیاء - علیهم الصلاه و السلام - ... رضی الله عن علی و أهل ولایته... طوبی لهم، ثم طوبی لهم، یغبطهم (31) الخلائق یوم القیامه بمنزلتهم عند ربهم.(32)
هنگامی که مرا شبانه به آسمان بردند [شب معراج] به سدره المنتهی رسیدم... آنگاه شنیدم ندا دهنده ای از جانب پروردگارم می گوید: محمد بهترین انبیاء و امیرالمؤمنین علی بهترین اولیاست - بر آنان درود و سلام - ... خداوند از علی و پیروان ولایت او خشنود است، خوشا به حالشان، خوشا به حالشان، مردم در روز قیامت به خاطر منزلت و مقامی که نزد پروردگارشان دارند به حال آنان غبطه می خورند.
17- رسول الله صلی الله علیه و آله: طوبی للموالین علیا علیه السلام إیمانا بمحمد و تصدیقا لمقاله،کیف یذکرهم الله بأشرف الذکر من فوق عرشه. (33)
خوشا به حال آنان که ولایت علی علیه السلام را پذیرفته اند در حالی که به محمد ایمان داشته و سخنان او را تصدیق می کنند، چگونه خداوند با گرانمایه ترین پیامها از بالای عرش، از آنان یاد می کند.
امام علی علیه السلام فرمود: طوبی درختی است در بهشت، که اصل و ریشه ی آن در خانه ی پیغمبر صلی الله علیه و آله می باشد؛ و کسی مؤمن نیست، مگر آن که در خانه اش شاخه ای از آن وجود داشته باشد، دلش چیزی نخواهد، مگر آن که برایش آورده شود؛ و چنانچه سواره ای تندرو صد سال در سایه ی آن درخت راه برود از آن بیرون نرود؛ و اگر کلاغی از پایین آن به بالایش پرواز کند، به آن نرسد، مگر آن که از پیری به زیر افتد، پس در کسب و تحصیل یک چنین نعمت والائی رغبت کنید)

پی نوشت ها:

1- طوبی در شعر فارسی و اشعار حافظ یا به عنوان مشتبه به و رقیب قد و بالای معشوق مطرح می شود و یا مستقل و به عنوان همان درخت سایه گستر:
تو و طوبی و ما و قامت یار
فکر هر کس به قدر همت اوست
طوبی زقامت تو نیارد که دم زند
زین قصه بگذرم که سخن می شود بلند
سایه ی طوبی و دلجویی حور و لب حوض
به هوای سرکوی تو برفت از یادم
باغ بهشت و سایه ی طوبی و قصر حور
با خاک کوی دوست برابر نمی کنم
(حافظ)
2- معجم مقاییس اللغه 3 / 430؛ «طوب» الطاء و الواو و الباء لیس باصل، لان الطوب فیما أحسب هذا الذی یسمی الآجر و ما أظن العرب تعرفه. و أما «طوبی» فلیس من هذا و أصله الیاء، کأنها فعلی من الطیب فقلبت الیاء واوا لضمه.
3- مجمع البحرین3 / 79؛ «طیب» قوله تعالی؛ (طوبی لهم و حسن مآب) ای: طیب العیش... و وزنها فعلی بالضم من الطیب قبلت یاؤه واوا لضمه ما قبلها، مصدر لطاب کبشری و زلفی و یقال: طوبی لک و طوباک بالاضافه.
4- فرهنگ معین: 2 / 2238؛ طوبی، مؤنث اطیب، پاکیزه تر، نیکو، خیر، سعادت، بهشت، درخت بهشت.
5- مجموعه ی احادیث «ویل» نیز بزودی در اختیار دوستداران حدیث قرار خواهد گرفت، ان شاء الله.
6- تفسیر التبیان: 6 / 250.
7- تفسیر المیزان: 11 / 357.
8- رجوع کنید به عنوان «شجره ی طوبی» در بخش سوم کتاب.
9- بعنوان مثال رجوع کنید به روایات شماره: 331 و 332 و 333 از همین کتاب.
10- تفسیر المیزان: 11 / 369.
11- بیشترین مواردی که واژه ی «طوبی» به درخت بهشتی تفسیر شده، مربوط به احادیث اعتقادی است.
12- مرحوم علامه طباطبایی رحمه الله و شاگرد ایشان استاد شهید مطهری رحمه الله نیز طوبی را به معنای سعادت و خوشبختی معرفی کرده اند، همان گونه که در صفحات بعد ملاحظه خواهید نمود.
13- سوره ی رعد: آیه ی 28 - 29.
14- الفرودس بمأثور الخطاب: 2 / 448 / 3935.
15- مهج الدعوات: 229، بحارالأنوار: 49 / 400 / 4 به نقل از «مهج الدعوات» در هر دو کتاب از امام کاظم از پدرانش علیهم السلام از رسول خدا صلی الله علیه و آله.
16- دعای جوشن کبیر، دعایی است که هزار نام از اسماء الله در آن ذکر شده است. این دعا در مفاتیح الجنان مرحوم شیخ عباس قمی نقل شده است.
17- بحارالأنوار: 95 / 457.
18- غرر الحکم: 4 / 245 / 5968.
19- غرر الحکم: 4 / 246 / 5974.
20- مناقب الامام أمیرالمؤمنین علیه السلام للکوفی: 2 / 180 / 657 و ص 168 / 647.
21- حضرهم شفاعه: ای شفاعته حاضره مهیأه لکل من یستحقها (مرآه العقول: 25 / 333).
22- الکافی: 8 / 139/ 103، بحارالأنوار: 14 / 297 / 14 به نقل از «الکافی».
23- جلبه الرجال: اختلاط الاصوات (مجمع البحرین: 2 / 25).
24- کلأه: حفظه (مجمع البحرین: 1 / 360).
25- کمال الدین: 176 / 32، أمالی الصدوق: 218 / 2، روضه الواعظین: 76، بحارالأنوار: 15 / 256 / 8 به نقل از «کمال الدین».
26- الخصال: 342 / 6، بحارالأنوار: 22 / 305 / 1 به نقل از «الخصال»، مسند ابن حنبل 4 / 310 / 12579، صحیح ابن حبان: 16 / 213 / 7230، مسند أبی یعلی: 2 / 129 / 1369، تاریخ بغداد، 4 / 91.
27- المعجم الکبیر:1 / 212 / 576، مسند ابن حنبل: 6 / 136 / 17393 بدون ذکر «اولئک منا و أولئک معنا» کنز العمال: 14 / 47 / 37898 به نقل از «أبو نعیم».
28- مائه منقبه: 108 / 53.
29- مختصر بصائر الدرجات: 104.
30- مائه منقبه: 133 / 79، بحارالأنوار: 27 / 117 / 97 به نقل از «دفائن النواصب».
31- الأصول السته عشر: 131.
32- الغبط: حسد خاص، یقال: غبطت الرجل اغبطه غبطا: اذا اشتهیت ان یکون لک مثل ما له و ان یدوم علیه ما هو فیه (النهایه:3 / 339).
33- تفسیر فرات الکوفی:586 / 756، بحارالأنوار 36 / 146 / 117 به نقل از «تفسیر فرات الکوفی» در هر دو کتاب به نقل از امام باقر علیه السلام از رسول خدا صلی الله علیه و آله.
33- التفسیر المنسوب إلی الإمام العسکری علیه السلام: 616 / 361، بحارالأنوار: 68 / 37 / 79 به نقل از «التفسیر المنسوب...» در هر دو کتاب به نقل از امام سجاد علیه السلام از رسول خدا صلی الله علیه و آله.

منبع : راسخون